84. Türk Dil Bayramı Ve Türkçe Bilişim Sözlerini Geliştirme Sorunu

84.Türk Dil Bayramı ve Türkçe Bilişim Sözlerini (1) Geliştirme Sorunu

Türk demek TÜRKÇE  demektir !.

        Ne Mutlu TÜRKÜM Diyene! “ M. K. Atatürk  

Kaya Kılan

Her 26 Eylül Türk Dil Bayramı, diğer bir olgusu ile çağdaş Cumhuriyetin Türkçenin resmi dil olarak belirlenmesinin de önemli bir tarihi ve kutlama yıl dönümüdür. 1932 de Atatürk’ün. Kurduğu Türk Dil Tetkik Cemiyeti (Türk Dil Kurumu)’nin düzenlediği ilk Türk Dil Kurultayı’nın toplandığı gün 26 Eylül, “Dil bayramı” olarak kutlanır…

Yüzyıllara dayanan geçmişi ile dünyanın en zengin dillerinden biri olan ancak; son yüzyılda aydın dili ile halk dilini ayrıştıran Osmanlıcanın etkisi ile özgün bir dil olarak benimsenme özelliğini azda olsa, yitirdiği söylenebilir. Türkçenin yeniden “Türk Milletinin milli dili ve benliği bütün hayatından hâkim ve hayatın her yüzünde: eğitim, bilim, teknik, hukuk, kültür, sanat edebiyat vb.(2) geçerli olabilecek içeriğinin kazandırılması ile ulusal ve kültürel birliğimizin temel gereği olduğunda kuşku yoktur.

Anımsanacağı gibi, 750 Yıl önce; Karamanoğlu Mehmet Bey’in  “Bugünden gerü, divanda, dergahta, bargahta ve mecliste ve meydanda Türkçeden başka dil kullanılmayacaktır.” fermanı ile Türk Dilinin devlet dili olmasının belgelendiğinin ve Anadolu’nun anadili olduğu gerçeği 26 Eylül 1932 de bir kez daha gündemin gerekçeli parçası olması nedeni ile önem taşır.

Çağdaş Cumhuriyetin getirdiği çok önemli ve Türkçenin gelişimine birincil etkinlik sağlayacak araç, Latin Kökenli Alfabenin ön görülmesidir. Böylece dilin çağdaş gelişiminin önünün açılması, 1 Kasım 1928 de kabul edilen “Yeni Türk harflerinin kabul ve tatbiki hakkında kanun” ile saptanmıştır.

Geliştirilen yeni Türkçenin milletimizin bilimsel ve kültürel yaşamın gelişimine ne denli katkılar sağladığı tartışma götürmez. Örneğin: Okuma yazma bilenlerin oranı: 1923-%2.5, 1927-%11,1935-21.5, 1945-%30.2, 1980-67.2, 1990-%78.9, 2006-%88.1 dir.(TUIK)

Bu iki olgunun önemi; dilimize her alanda dilin, eyleyiş biçimini yürütme olanağı verebildiği gerçeğinde kolaylıkla görülebilir. Bu gerçeğin bir kanıtı, bilişim alanında Türkçe sözcük üretme eyleminin geçerlik kazanması ile örneklenmiştir.

Açıktır ki dil, bir eyleyiş (3) biçimini, bir uygulama yöntemini, bir yaratma sürecini oluşturma kazanımlarının mimarıdır…

Anımsamak gerekir ki, kendi dilinde sözcük ve terimlere sahip olmadan o alanda üretken ve yaratıcı olmanın olanaksızlığı ispatı gereksiz kendini ispat eden bir gerçektir.

Çağımızda dilin yabancı dillerle etkileşiminin başlıca kaynağı, teknik ve bilimsel alan ve onların ürünü olan güncel teknolojinin getirdikleri olduğunda hiç kuşku yoktur. Bir bakıma dilin kendi içinde gelişmesini engelleyen bu etkileşim kaçınılmazdır. Bu nedenle, batı dünyaya açılımla, genellikle batı kökenli terim ve sözcüklerin Türkçeye girmesi bugün dünden daha yayın oluvermiştir.

 Teknik ve bilimsel alanda, yabancı terim ve sözcüklerin dilimize girmesinde etkin olan güncel alanlardan biri kuşkusuz Bilişimin teknik, uygulamalı ve bilimsel alanıdır. 1960’lı yıllarda uygulama alanında yer almaya başlayan “Elektronik Beyin-computer”, Türkçe adı ile “bilgisayar” teknolojisi Türkçeye ve günlük hayatımıza yarım yüzyıldır, akın akın terim ve sözcük gönderen alanların başında geliyor. Ülkemizde üretilmeyen bu teknolojinin kendine özgü terim ve sözcükleri de beraberinde getirmesi doğaldır. Bilişim alanın diğer alanlardan farklı özelliği; bilim, iş hayatı ve her düzeydeki birey hayatına diğer bir deyişle toplumun her evresine güncel süreçlerle doğrudan ve sürekliğini arttırarak girmesi ve yeni sözcüklerin bir “yama gibi” dile yapışması ve yayıla gelmekte olmasıdır. Ancak, bu yeni teknolojinin ürettiği sözcüklerin ülkemize girişinde, bilinçli kişi ve grupların – alışılagelmiş yöntemlerin dışına hızla çıkarak – bilişim sözcüklerine Türkçe karşılık arama ve koyma çabasına,  ilk günlerden başlayarak girişimi, çok önemli bir çıkarımdır. Önemsemek gerekir ki, bu alanda yamalanan bilişim sözcüklerine “Türkçe karşılık bulma” çabası ve bilincinin öne çıktığı tek alan bilişim alanıdır.

(1) “Söz”, anlamı olan ses ya da ses birliklerinden oluşur ve “sözcük” adını alır. Günlük yaşamın her kesiminde kullanılan sözcüklerin bir kesimi özel bir kavramı ya da nesneyi tanımlıyorsa, diğer bir değişle özel bir bilim dalına ilişkin ise  “terim” adını alır ve bilim dilini oluşturur. Bilişim sözleri de bilişim sözcük ve terimlerinden oluşur ve bilişim terimleri bilişim teknik biliminin bilim dilini geliştirir. Yazımızda “sözcük” bu iki kesimdeki sözleri de içermektedir.

(2) Atatürk ve Türk Bilim Dili, O. Sinanoğlu, Bilim ve Teknik sayı 59 sayfa 11 Ekim 1972.

(3) Eylemek: Etkin almak, bir şeyi gerçekleştirmek ya da değiştirmek için bilinçli istenç edinimi, yönlenmiş bilinçli etkinlik.  Felse terimi. İng. Act, operate, Fr. Agit, Alm.Hadeln

BİLİŞİM TERİMLERİ YARATMA ÇABASI

Bu alandaki bilişim sözlerine, “Türkçe karşılık bulma” çabasının tarihsel gelişimi, bundan sonra daha hızla atılması beklenen adımlara itici güç olmalıdır. Örneğin;  Bilişim alanındaki deneyimin, “basım teknolojisi” gibi bir yüz yıl beklemeden, 1960’lı yıllarda başlayan kullanım ve yararlanmasına koşut olarak “Türkçe karşılık bulma”girişildiğinin başlatıldığını biliyoruz. Örneğin ilk Türkçe-İngilizce terimler sözlüğü kendi çalışmalarında ortak Türkçe sözcük kullanmak amacı ile Kara Kuvvetleri Hesap Merkezi yayınlarında “Otomatik Bilgi İşlem Terimleri” sözlüğü adı ile 1964 de, Delikli Kart Makineleri alanını içine konuda bir terimler sözlüğünün Deniz Kuvvetleri “Otomasyon Merkezinde” 1968 de hazırlandığını görüyoruz.

1970’li yılların başında,  bilgisayarların üniversitelere girmeye başlaması ile Türkçe Bilişim Sözcükleri üretme denemelerinin, kendi içlerinde de olsa, önemsenmeğe başlaması önemli bir aşamadır.  Bu konuda ilklerden geniş ve bilinçli bir çalışma, Hacettepe Üniversitesi Bilgi İşlem Merkezinde Aydın Köksal’ın kişisel çabası ve terim üretmedeki zenginliğinin önde çıkışı ile güç kazanıyor ve bu kişisel girişim öncü girişim oluyor…

Türkçe bilişim terim ve sözcükleri konusunda İlk toplu yayın, 1971 de Elektrik Mühendisleri Odası (EMO)’nın Bilişim özel sayısında Aydın Köksal’ın imzası ile “Türkçe Bilişim Sözleri” adı altında 700 sözcüğü aşan bir liste ile çevreye duyuruluyor. İzleyen yıllarda yine Köksal’ın “Bilişim Terimleri ve Öneriler Kılavuzu (TBD 1978) ve Türk Dil Kurumunun Terim Sözlükleri yayınları arasında yayımlanan “Bilişim Terimleri Sözlüğü” (1981) bilişim meslek çevresinde gizil eleştirilerle de olsa, yaygınca kullanılıyor ve konunun önemi bir kez daha işaretleniyor. Anımsamak gerekir ki, 1970’li yılların ortalarında İstanbul Teknik Üniversitesinde Bilgi İşlem Merkezi içinde toplanan birkaç öğretim üyesinin, çalışmalarında İngilizce bilişim sözlerine Türkçe karşılık oluşturma girişimleri de konusunda önemli özendirici başlangıçtır. (4)

1976 dan başlayarak sürekli düzenlenen TBD Bilişim Kurultaylarına sunulan bildirilerde yazarların Türkçe bilişim terimlerini özenle kullandığını ve yeni terimler ürettiklerini görüyoruz. Diğer bir varlık katkı ortamı da, TBD Yayın organı Bilişim Dergisi’nde makale yayımlayan bilişimci yazarların Türkçe Bilişim sözcüğü kullanmaya özen gösterme ve bu alandaki görüşlerini sergilemelerinde buluyoruz.  Örneğin,  Nadir Yücel’in  Bilişim Dergisinin 12.  Sayısı sayfa 12, yıl 1977 de:  “Yazılı Tartışma:  Bilişim Terimleri”   başlıklı makalesinde;   türetilen kimi Türkçe karşılıklara eleştirel katkı verirken, “Associative memory karşılığı: “çağrışımlı bellek”, string karşılığı: “katar” gibi yeni öneriler ileri sürüyor ve  “kalıcı nitelikte terim oluşturma konusunda; anlaşma ve ortak üretmeye yönelmenin önemli olduğuna değiniyor ve bu problemi ortak çalışmalarda görüşerek, terimlerin karşılıkları üzerinde anlaşarak yayınlamanın önemini vurguluyor. Yine aynı derginin 16. Sayfasında Ziya Aktaş “Terim konusunun TÜBİTAK mı olur, TBD mi olur?  Kurumsal bir yapıda ortak disiplinle geliştirildikten sonra, yayınlanmasının yararlı olacağını ileri sürüyor…”

(4) Bayazıt Mehmetçik, Fikret Keskinel, Tuncay Saydam ve Ender Yazar; IBM 1620 Monitor I (IBM Form C-26-5739-1) Adlı Eserin Tercümesi ile İlgili Terimler Listesi, İTÜ Hesap Merkezi,1965

Bilişim Dergisinin yazarlarının bir bölümü makalelerinin sonunda yazılarında yer alan İngilizce sözcüklerin Türkçe karşılıklarına yer verdiklerini de görüyoruz. (5) Anımsamak gerekir ki; TBD İçinde 1977 Yılında Derneğin İletişim yayını olarak, Atilla Elçi yönetiminde kısa bir süre yayımlanan “İletiler” dericiğinden, çoğunluğu Elçi’nin kişisel çalışmaları ile türettiği “Sözlükçük” içinde önerilen yüzden çok hem bilişim hem de Osmanlıca sözcüğün Türkçe karşılığı yayımlanması katkı veren  ek kaynak oluşturuyor.(6)….

 1980’li yılların ikinci yarısından  başlayarak  birçok yayınevinin küçük ya da büyük oylumlu ondan çok, bilişim terimleri sözlük ya da ansiklopedik sözlükleri (7)  ile ve sonunda terimler sözlüğü taşıyan, Türkçe terimlerle FORTRAN Programlama dili kitapları yayınları, Türkçe Bilişim sözleri yayma alanında önemli, fakat bütünleşmemiş içerikli yayınlar olarak görülüyor.(8) Ayrıcalıklı bireysel bir çalışma; IBM (International Bussiness Machines)-Türkiye tarafından kendi iç çalışmalarında kullanılma amaçlı Aydın Köksal’a hazırlatılan 1200 terimlik “IBM Dictionary Of Computing” sözlüğünün Türkçe Karşılıklı “IBM Bilgisayar Terimleri Sözlüğü (1992) ” hazırlanması önemli bir katkıdır. Bu yıllarda özel sektörde de çeşitli boyutta Türkçe-İngilizce sözcükler sözlüklerini görüyoruz. İlklerden biri Naci Altan’nın hazırladığı “Bilgisayar Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü”, (Sistem yayımcılık,1989) ile Elektronik ve Bilgisayar Mühendisliği ve ilişkili teknik konularda Türkçe terim çalışmaları içeriği ile konuya büyük katkı veren Bülent Sankur’un (Boğaziçi Ü. Öğr. Üyesi) çalışmaları ve katkıları övgüye değer, önemli açılımlardır. Ne tekim Sankur’un sözlük çalışmaları Pusula Yayıncılık tarafından 15.000’ni aşan terim ve sözcük içeriği il

Türkiye Bilişim Derneği çalışma gruplarından biri 1973 de kurulan ve özellikle İngilizce e,  “İngilizce-Türkçe Bilişim Sözlüğü” adı ile 2002 yılında toplu olarak yayımlanmış en kapsamlı bireysel çalışmadır.

 TÜRKİYE BİLİŞİM DERNEĞİ (TBD) TERİM KOLU

Bilişim sözcüklerine Türkçe karşılık geliştirip yaymak, özendirmek ve bilişim dilimizi  teknikbilim dili olarak zenginleştirmek gibi amaçlarla kurulan, başkanlığını Aydın Köksal’ın yürüttüğü (1982-90) “Terim Kolu” ilk yıllardaki çalışmalarını;  Aydın Köksal’ın kişisel çabaları ile yürütmüş, Onun geliştirdiği Türkçe karşılıkları duyurmak, yaymak ve uygulamada bilinçlenme ortamı altyapısını oluşturmak gibi öncü çabalar sürdürmüştür.

1990’lı yılların başında ivme kazanan Kişisel Bilgisayar kullanımına, izleyen yıllarda Internet kullanımı eklenince, bir yandan İngilizce terim ve sözcüklerin çoğalarak yamanması artarken, dışarıdan giren yazılım ve ilişkili yazılı belgelerde Türkçe karşılık kullanma çabası da kaçınılmaz olmuştur. Ancak, çoğalan kullanım kaynaklarında aynı İngilizce terim ya da sözcüğün farklı belgelerde farklı Türkçe sözcüklerle karşılanması, son kullanıcıya zarar verme olumsuzluğuna neden olmaya başlamıştır. Çözümün ortak terim oluşturma yollarının bulunması olduğunu gören TBD yönetici ve üyeleri, “ilgilileri” bir araya getirmek, temel sözcüklerden başlayarak ortakça onaylanmış bir sözlük hazırlamak amacı ile TBD Terim Kolunu yeniden görevlendirmiştir.

Yenilenen TBD Terim Kolu 1994 Yılında bilişim alanında “ortak” saptanmış ve “ortak kullanılacak” bir İngilizce -Türkçe Bilişim Sözlüğü  geliştirme kararı almıştır.

(5)“Minibilgisayar”, N. K. Kılan. TBD Bilişim Dergisi, yıl 4,sayı 9, yaz 1975 sayfa 12-21

(6) TBD “İletiler” Türkiye Bilişim Derneğinim İletişim Yayını Sayı,1.2.3.4.5 1977,Yayın Yönetmeni. A. Elçi

(7) Örneğin;Bilgisayar Terimleri Ansiklopedik Sözlük, Sistem Yayıncılık, Naci Altan, Bilişim Sistemleri Sözlüğü Aydın, Emin Doğan, 

(8) Nadir Yücel Fortran IV, 1974 ; K. Kılan- Z. Tüfekçioğlu, Fortran IV Programlama Diİi 1975; A.Ü. Yayınları, Ü.Yarınağan Fortran IV Programlama Dili, Kalite Matbaası, 1975; Keskinle  Açıklamalı Örneklerle Fortran IV ,İTÜ yayınları, 1977;O.Manas, Fortran IV, Ege Ü. EHBE, Ü. Basımevi, 1978; N. Yücel Fortran IV, Bursa Üniversitesi Basımevi, 1979,

TBD Terim kolu eşgüdüm sorumlusu(9) ve İstanbul temsilcisi Tuncer Üney’in  çabası ve  A. Köksal’ın katkılarıyla  TBD Terim Kolu Kaya Kılan’nın başkanlığında oluşmuş ve  pazarlama, eğitim, yayın, yazılım evleri vb bilişim alanı temsilcilerinin davet edildiği geniş bir “Terim Kolu Çalışma Topluluğunun(10) ortak bir çalışma ortamı kurulmuştur. İki yıl süren bu çalışmanın ilk aşamasında: BİLKOM, IBM ve MICROSOFT Şirketlerinin kendi çalışmaları için hazırladıkları sözlüklerin taranarak, Türkçe karşılıkların  bire indirgenmesi ile başlayan çalışma, katılanların önerdiği yeni terim ve sözcüklerin  anlam, sözdizimi ve kullanılabilirlik yönünden tartışılarak yeni sözcükler eklenmesi ile sürmüş ve böylece üç bini aşkın İngilizce bilişim terim ve sözcüğünün Türkçe karşılığını içeren bir sözlük oluşturulmuştur. Ankara’da yürütülen çalışmalar yanında “alt çalışma” grupları için örneğin; Bursa, İstanbul şehirlerinde de ilgililerle toplantılar düzenlenmiştir. Sonunda sözlüğün çalışmaya katılan pazarlama şirketlerinin katkıları ile İngilizce-Türkçe, Türkçe-İngilizce olarak “Bilişim Terimleri Sözlüğü” kitapçık basımı gerçekleştirilmiş ve  Mayıs 1996 da TBD Yayını olarak yayınlanmıştır.(11)  Bu çalışma ile Türk bilişim ortamında ortak Türkçe karşılıkları kullanma bilinci ve uyumluluğu yaratılmakla kalmamış, karşılıkları tüm topluma yayma olanağı da yaratılmıştır.(12)

TBD Terim Kolu’nun 2000’ li yılar Çalışmaları

TBD-Terim Kolunun ikinci ortak çalışması 2001 Yılında TBD Yönetim Kurulana yeni bir çalışma projesi desteği istemi içinde; başkan Kaya Kılan’nın ve proje eşgüdümünü yürüten Necdet Kesmez yönetiminde 4 yılı aşan bir çalışma ile gerçekleştirilmiştir.  Birinci sözlüğün  içeriğini ve ortak kullanılabilme olgusunu genişletmek amacı ile olabildiğince ortak alanlardan oluşturulan bir boyut içinde: hem anlam hem de Türkçe sözdizimi yönünden doğru ve iletişimi sağlayacak tutarlı, uygun karşılık saptamak gibi amaçları koruyarak, son on yılda ortaya çıkan İngilizce terim ve sözcükleri de içerecek, bir sözlük genişletme çalışması ön görülmüştür. Çalışma 4 aşamaya bölünerek yürütülmüştür:

ilk aşama, belirlenen açık kaynaklı büyük küçük, kişisel ya da kurumsal yayınlanmış 15 sözlükten ve kimi bilişim yayınlardan(13) terim/sözcük tarama-toplama ve eş düzene getirme çalışması ile başlamış (14) ve yaklaşık 30.000 den çok karşılıklı kaynak sözcük kütüğü(15) oluşturulmuştur.

 (9) Koordinatör- eşgüdümcü

(10) Dr. Ali Arifoğlu(ODTÜ)-TBD, Doç.Dr. Levent Akın (Boğaziçi Ü.), Selçuk Halıcı (Bilkom A.Ş.), Mine Halıcı (Bilkom A.Ş.), Prof. Dr. Aydın Köksal (Bilişim Ltd. Şti.), Gülsen Kükner (IBM T.Ltd.), Doç. Dr. Levent Mollamustafaoğlu(Bogaziçi Ü.), Doç.Dr. Kemal  Oflazer, Emin Özdemir(Dil Derneği), Kerem Salman (Simens Nixdorf Ltd..Ş.), Leyla Şensoy(Microsoft Türkiye), İlker Tabak(Bilişim Ltd.Şti), Başar Titiz(İTÜ, Öğrenci), Tuncer Üney (TBD), Sedar Yakut (Bilkom A.S.). ve danışma katkısı veren 20 dolayında yazılım evi üyesi.

(11) TBD Teri Kolunun bu toplu ilk çalışmasına katılımcıları ayrılırken şu öneriyi yapmışlardır.” Bundan sonraki aşamada, bir yandan sözlüğün genişletilmesi çalışması yapılırken, diğer yandan da Türkçe karşılıkların yanına önerilen sözcüğün kullanımını birkaç örnek cümle ile vermeğe çalışılması yararlı olacaktır.”

(12) Bilişim alanında kullanıcılar ve ilgilenenlerle sürekli karşı karşıya gelen ve onlara yeni teknolojilerini aktaran pazarlama kuruluşları ve yakın yayın kuruluşları yeni İngilizce bilişim terimlerini ülkeye getiren en yaygın topluluklar olması nedeni ile onların Türkçe karşılıkları ile ortaya çıkmalarının önemi yadsınamaz.

(13) MS Yerelleştirme Sözlüğü, Sankur-Sözlük çalışmaları, Linux Topluluğu sözlük çalışmaları, B. Dayıoğlu Güvenlik Terimleri Sözlük çalışmaları, B. 

(14) Çalışmanın başlangıcında yayımlanmış ve gözden geçirilen kimi sözlükler:

1-1964 Gürel, Okan ve Olcay Göksu, Otomatik Bilgi İşlem Terimleri, KKK  EHM Yayınları: Ankara, (185 sf.)
2-1965 Bayazıt M. F. Keskinel, T. Saydam, E. Yazar, IBM 3-1620 Monitor I Terimler Listesi, İTÜ EHM

3-1981 Köksal, Aydın, Bilişim Terimleri Sözlüğü Türk Dil Kurumu, Ankara, 1981 (126 sf.)

4-1991 Gürsel, Mayda ve İhsan Gürsel, Büyük Bilgisayar Terimleri Sözlüğü Doruk Yayınları, Ankara,(414 sf.)

5-1991 Kurtaran, Özlem Meltem ve Faruk Çubukçu, Ansiklopedik Bilgi İşlem Terimleri Sözlüğü (366sf)

6-1992 Aydın, Emin Doğan, Bilişim Sistemleri Sözlüğü: Bilgisayar, Bilgi İşlem ve Telekomünikasyon (885Sf)

 7-1993 IBM Bilgisayar Terimleri Sözlüğü, IBM U YGM, İstanbul, “IBM Dictionary of Computing”  asıl alınmış.(81sf

8-1994 Bayram, Ali,  Elektronik Sözlüğü, Fono Açık Öğretim Kurumu, İstanbul,(200 sf)

9-1996 Türkiye Bilişim Derneği Yayını- Bilişim  Terimleri  Sözlüğü Ankara, (132 sf)

Bu sayıya ulaşmanın nedeni; farklı kaynaklarda bir sözcüğe birden çok Türkçe karşılık bulunmasından kaynaklanıyordu.   Örneğin. İngilizce  “buffer” terimi “yastık, yastık bellek, ara bellek, tampon bellek, tampon devre, tampon, geçici bellek, yedek zaman aralığı” karşılıkları ile yer alıyordu. Bu görünüm terim ve sözcük sayısını oldukça büyütmüş ve en uygunu seçmede güçlük çıkarmıştır.

İkinci aşamada, çok karşılıklı kütük 20 parçaya bölünerek, yaklaşık 1500 çok karşılıklı sözcük döküm oylumu kurularak, seçilen 20 seçkin uzman bilişimciye gönderilmiş ve tarama yolu ile en uygun, en anlaşılır ve ilişkili karşılık ya da karşılıkları seçmeleri ve varsa yeni önerilerini de eklemeleri istenmiştir.(16)

Üçünü aşamada;  oluşturulan uygun karşılıklar kütüğü;  karşılığına karar verilemeyen, tam bilişim sözcüğü olmayan ya da birden çok karşılık türetilen terimlerin değerlendirilmesi ve tartışılması için kurulan yeni alt çalışma gruplarınca;  karşılama uygunluğu, kullanılabilirlik, dil kuralları ve terim kökeni özellikleri ile bir kez daha incelenmiş ve elenmiştir.

Son aşamada, yeniden gözden geçirilen ve incelenen karşılıklar kütüğü, yayınlama desenine uygun biçimde yapılandırılmıştır. Bu aşamada belirlenen Türkçe karşılığı tanımlanan terim/sözcük sayısı 12.000 dolayına inmiştir. Bu indirgemede, Bilişim sözcüğü olmayan ya da genel sözlüklerde bulunabilir olan yabancı sözcükler dışarıda tutulmaya çalışılmıştır. Ayrıca,  iki ya da üç sözcüklü tamlamalara, eğer karşılığı verilen sözcüklerden oluşuyorsa ve yeni anlam getirmiyorsa çoğunlukla dışarıda bırakılmıştır.  Örneğin; “Computer-Bilgisayar” ve “Attack-Saldırı”  yer almış ise, “Computer attack” tamlaması yer almamıştır…

Çalışmanın son aşamasına kalan temel sorun, bir den çok İngilizce terime bir Türkçe karşılıklı 30 dolayında sözcüğün kalması olmuştur. Örneğin. field-space-area-domain, tüm tanımlayıcılarca  “alan” sözcüğü ile karşılanmaktadır. Dilcilerin benimsediği,  “Her dilde olabilir bu gibi karşılamalar ..” savı ile   karar almada zorluk çıkaran bu konu, şimdilik ya da yenileri bulununcaya kadar yerinde bırakılmıştır..

Terim kolunun bu çabası ile bilişim hayatımıza, ortak kullanılabilirliği yüksek Türkçe bilişim sözcükleri uzmanlık sözlüğü;  Bilişim Terimleri Türkçe Karşılıklar Sözlüğü’nün yeni sürümünü 2005 Yılı ortalarında tamamlanmıştır. Sözlükte yer alan terimlerden kimileri öneri niteliğindedir. Daha uygunları bulunduğunda değiştirilme koşulu açık bırakılmıştır.

Terim Kolu’nun “Bilişim Sözlüğünü” genişletme ve günleme çalışması ile sonuçta 2005 yılında 12 bin dolayında Donanım, Yazılım, Ağ ve İletişim alt alanlarında Türkçe bilişim sözcüğü karşılığı içeren ikinci sürüm tamamlanmış ve [email protected] sitesinde yayımlanarak, toplumun yararlanmasına açılmıştır.(17)

(15) Kütük: Bilgisayar ortamı veri kayıt ortamı  ing. file

(16) İkinci ve üçüncü aşamalarda  ağırlıklı katkı verenler arasında öne çıkan birkaç isim: Ali Arifoğlu, Atilla Elçi, Ayla Altun, Aysın Köksal, Bülent Sankur, Ender Ateşmen , Ersin Töreci, Hülya Küçükaras, İlker Tabak, Kaya Kılan, Koray Özer ,Levant Akın, Tuncer Üney, Yüksel Tarhan, ve diğerleri

(17) Terim Kolu bu çalışma sürecinde iki yeni yaklaşımı da yürürlüğe koymuştur. Birincisi; Türkçe ya da İngilizce karşılık arama yanında sözlükte bulunamayan terim/sözcükleri bildirme ve görüş iletme olanağı; ikincisi, TBD Sözlüğü yanında Dil Derneği- Türkçe Sözlüğü’ne bağlanma olanağıdır. Böylece Türkçe sözcüklari “Dil Derneği” kütüğünden de izleme önerilmiştir.

UZAKLARDAN “BİLİŞİMDE TÜRKÇE ESİNTİSİ”

Bilişim ve alt konularında Türkçe sözcük üretme öncülerinden biri de 1971’den beri Kanada Ottawa Üniversitesinde Bilgisayar Bilimleri öğretim üyesi ve Bölüm Başkanı ve 1996’dan beri de çalışmalarını “emaritüs”(18) Profesör olarak sürdüren; Tuncer Ören’in  “Bilişimde Özenli Türkçe” girişimi ile, Türkçe bilişim sözcüğü yaratma konusundaki süregelen öncü çalışmaları ve bu çalışmalar içinde özellikle yapay zeka, benzetişim konularında bilişim terimlerine Türkçe yanında farklı dillerde karşılık oluşturma konusundaki çaba ve katkıları uluslar arası boyutta önem kazanmış olan Tuncer Ören’nin; Türkiye Bilişim Vakfı (TBV) içinde kurduğu, Türkçe bilişim terimlerinin yaygınlaştırılması ve Türkçe bilişim dilinin zenginleştirilmesine katkıda bulunmayı amaçlayan (19)Bilişimde Özenli Türkçe” projesinin ilk ürünü olan,  beş yıllık bir çalışma ile: iki yüzü aşkın bilimsel bilişim konusunu içeren ve 200 den çok bilişimci uzmanın hazırladığı 1180 sayfalık Türkiye Bilişim Ansiklopedisi” inin (20) Türk Bilişim hayatında önemli bir katkı yaratılmıştır. Bu çalışma yanında Türkçe “Bilgisayar Bilimleri ve Bilgisayar Mühendisliği” konularında Türkçe bilimsel makale yayımlamayı amaçlayan hakemli yayım organı “TBV- Bilgisayar Bilimleri ve Mühendisliği Dergisi(21) 2005 den beri uygulamaya açılan, Bilişimcilerin Türkçe yayın yapmayı özendirici bir katkı olmuştur. Bu iki olgu Türk Bilişim hayatına önemli bir ivme kazandırmıştır demek yanlış olmaz.

TBD TERİM KOLU ÇALIŞMA TOPLULUĞUNUN “ÖZENLİ TÜRKÇE” ÇALIŞMA TOPLULUĞUNA DÖNÜŞMESİ

TBD Yönetim Kurulu  TBD-Terim Kolunun amaçlarını daha genişletmek ve işlevine ivme kazandırmak amaçları ile olacak;  Tuncer Ören başkanlığında TBV (Türkiye Bilişim Vakfı) çatısı altındaki “Bilişimde Özenli Türkçe”  çalışma topluluğu çalışma projesini TBD çatısı altında kurmayı önermiş ve “TBD- Bilişimde Özenli Türkçe” çalışma gurubu “Özenli Türkçe”ye gönül vermiş Tuncer Ören Başkanlığında özetle;

İngilizce bilişim terimlerinin doğru, tutarlı ve kullanılabilir olanlarını yayımlayarak, bunlara uygun Türkçe karşılıklar bulmak, Türkçenin bilişim ve bilişimle ilgili alanlarda; özenli kullanımını sağlamak, Türkçe iletişim yapabilen bir Türkiye oluşturmak…. “ olarak saptanan amacını yürütmek üzere 24 Temmuz 2013 de görevine başlamış ve bu işlevini TBD İnternet sitesinde duyurmuştur..

 Türkçe bilişim dilinin “varsıllaşmasına”(22) katkıda bulunmak, İngilizce bilişim terimlerinin doğru, tutarlı ve kullanılabilir olanlarını yayımlayarak, bunlara  uygun Türkçe karşılıklar bulmak ve Türk Dil Kurumun tanımı ile, “Bir işin elden geldiğince iyi olmasına çalışma tanımlayan-özenli”, sözcüğü ile vurgulanan beklenti içeriğini sağlayacak işlev sürdürmek; bilişim’in  konuşma ve yazma dilinde yabancı sözcükler yerine “Bu günden gerü, divanda, dergahta, bargahta ve mecliste ve meydanda” Türkçe karşılıkları saptanmış sözcüklerin kullanılması sağlamak, “özendirmek”; topluluğun ana amacı olarak tanımlanıyor.  Özetlediğimiz amaç,   bilişimcilerin de temel beklentisi olduğunda kuşku yoktur. Öncelikle belirlemek gerekirse; amacın temel yapı taşı; zamanında türetilmiş kullanılabilir “karşılık üretme ve duyurmada” düğümlenmektedir.

Beklentinin alt yapısında “Türkçe Bilişim Sözcüğü” ya da “sözcük” vardır. Yinelemek gerekirse temel görevin; Güncel bilişim terim ve sözcüklerini de içinde almak koşulu ile, yeterli içerikli ve dil kurallarına uygun olama vazgeçilmez koşulu ile, tüm  toplum tarafından kabul edilebilir ve kullanılabilir sözcüklerin zamanında türetilmiş olması zorunluğundan geçtiğinde kuşku yoktur.

(18)  Batı Üniversitelerinde öğretim işlevini yapmadan akademik çalışmalarını sürdüren öğretim üyesine verilen paye.

(19) Bilişimde Özenli Türkçenin Önemi. T.Ören,http://www.site.uottowa ca/~oren/

(20)T.Bilişim Ansiklopedisi- Baş editörler: Prof.Dr.Tuncer Ören-Ottawa Üniversitesi, Tuncer Ören- Türkiye Bilişim Vakfı, Dr.Rıfat Çölkesen-Beykent Üniversitesi. Papatya yayıncılık A.Ş.  İstanbul. [email protected], http://www.papatyagen.tr

(21)TBV_ Bilgisayar Bilimleri ve Mühendisliği Dergisi” Alanında özğün araştırma ve çalışmaları yayımlamayı amaçlayan hakemli bir dergidir., küresel erişime açık ve ücretsiz dağıtılır. bmbb.info<index.php<dergi

(22)Varsıllaştırmak: Zenginleştirmek, zengin durumuna getirmek. İng. enrichment

Bilişim Dili Yamaları

Saptamak gerekir ki, tüm dünyada bilişim sözcükleri konunun bilimsel ve teknolojik geliştiricileri tarafı, İngilizce konuşan topluluklarında ve çoğunlukla dünyanın batı yakasından bize de aktarılmaktadır. Konuyu bilişim kapsamının söylemi ile sınırlarsak, bu konuda dilimize girmesi kaçınılmaz açık olan alan,  bilişimin teknik, uygulamalı ve bilimsel alanıdır.  Bu çerçevede Türkçeyi etkileyen en önemli etmen alanı kullanım-toplum ve eğitim alanlarıdır. Çevremize baktığımızda kolaylıkla göreceğimiz gibi, konuşulan ve yazılan İngilizce bilişim sözcük ve terimlerine giriş ve yayılış hızı oldukça yüksektir.  Örneğin “…Size, mail-lerinizi folder-da toplayıp store-etme olanağı vermesi  önemlidir.” Cümlesi hiç karşılaşmadığımız bir içerikte değildir. “maillerinizi”; “folderda”;

“storetme” sözcüklerine ben, çıban diyemiyorum daha yumuşatarak  “yama” adını vermek istiyorum.

 Bir Yaklaşım

Türkçe bilişim terimi kullanmak gereksinmesi olan özel kesimi: 1- konuda yerli yazılım üreticileri (yazılım evleri) ve dış kaynaklı hazır bilişim yazılımı/donanımı pazarlayan şirketler çalışanları, 2- Konuda eğitim ve akademik çalışma sürdürenler, 3-Konu ile ilgilenen kimi yazar, gazeteci ve diğer meslekler çalışanları 4- İşlev, görev ve kimi istemlerini yürütmekte olan toplum bireyleri olarak özetleye biliriz. Bu dağılımda etmen ağırlıklı alan: konuda eğitim ve akademik çalışma alan çalışanları, yerli yazılım üreticileri (yazılım evleri) ve dış kaynaklı hazır bilişim yazılımı/donanımı pazarlayan şirketler çalışanları, 2- Konuda eğitim ve akademik çalışma sürdürenlerin büyük çoğunluğu Bilişim Derneğinin 9 bini aşan üyeleri arasındadır.

Çoğunlukla İngilizce bilişim sözcüklerini Türkçe kaynaklarında kullanmak zorunda olanların başında, dış kaynaklı bilişim yazılımı ve donanımı pazarlayan şirketler gelmektedir. Konuşma ve yazım dillerinde işlevi gereği yeni ürünü kullanımını, kimi koşullarını tanıtmak ve yabancı dildeki yazılı bilgileri İngilizce/Türkçe olarak aktarmak onlar için zorunludur. Biliyoruz ki; kimi şirketler iç çalışmalarını karşılamak için İngilizce-Türkçe bilişim sözcükleri hazırlamakta hatta kimleri bu amaçla küçük birimlerde kurmakta ve başarılı çalışmalar yapmaktadır. Bu çizgideki pazarlayıcılara koşut olarak yerli yazılım evleri de ürünlerini tanıtmak ve pazarlamak için özellikle yazımda Türkçe bilişim terimi kullanmak zorundadırlar.

Özetlemeğe çalıştığım bilişim çalışanları kesimlerinde Türkçe bilişim sözleri konusunda özen gösterme çabasında olan ve kişisel çalışma yapan ve yapmak isteyen bilimcilerin olduğunu da biliyorum.

“Türkçenin bilişim ve bilişimle ilgili alanlarda; özenli kullanımını sağlamak, Türkçe iletişim yapabilen bir Türkiye oluşturmak” için birincil gereksinme ortak kullanılabilir bir sözlük üretmek ve bu sözlüğü olabildiğince güncel gereksinmeye yanıt verecek içerikte günlemek gibi bir beklenti öne çıkmaktadır.

Türkçe bilişim sözcüğü karşılıklarının yaygınca kullanımını sağlayacak ve duyuracak kesim ağırlıklı olarak: bilişim alanında yerli yazılım üreticileri (yazılım evleri) ve dış kaynaklı hazır bilişim yazılımı/donanımı pazarlayan şirketler çalışanları ve konuda eğitim ve akademik çalışma sürdürenler olarak özetlediğimiz kesimi olarak tanımlanırsa kendileri; Türkçe bilişim dilini  “varsıllaşmak” la görevli olmalıdır.

Önceki Yazı SamsungIoTDay’de Türkiye’de IoT’nin geleceği konuşuldu
Sonraki Yazı Sanayi 4.0

Benzer Yazılar

Sektörün Duayenleri

Bir Türk Dili Devrimcisini Kaybettik

Türkçe’nin kuramsal gelişimine değerli katkılar ile alanında çeşitli yapıtlar veren Emin Özdemir, Bilişim Derneği’nin Türkçe Bilişim Terimleri geliştirme çalışmalarına katkıyı da esirgememiştir.

Nezih Kuleyin - Ufkun Ötesi 0 Comments
Nezih Kuleyin - Ufkun Ötesi

0 Comments

No Comments Yet!

You can be first to comment this post!