ANI: Türkiye’nin İlk Bilgisayarı

N. Kaya KILAN

                                                                                                                                                                           [email protected]

                                                                                                                                                                                       23.02.2018

30 Eylül 2017 günü bir dostumu geçirmek üzere Ankara-Esenboğa Hava Alanına gitmiştim.  Birden bir uçaktan indirilen büyükçe sandıkları görür gibi oldum. Hayalini gördüğüm bu sandıklar Karayolları Genel Müdürlüğü için satın alınan Türkiye’nin ilk bilgisayarını taşıyordu. O günden bu güne tam ELLİ YEDİ Yıl su gibi akıp geçmiş…

Türkiye’nin ilk Bilgisayar Merkezine kurulacak IBM 650 Genel Amaçlı Bilgisayar Sistemi, 1959 Yılında IBM (International Business Machine) Yapımcı şirketine sipariş edilmişti. IBM Şirketinin 701(1952) Bilimsel uygulama bilgisayarından sonra,  ilk ticari bilgisayarı olarak da anılan IBM 650,  IBM Watson Laboratuarlarında üretilmekteydi. IBM 650 ilk uygulama sınavını Columbia Üniversitesinde yapmış ve başarılı not almıştı.

O yıllarda bilgisayarlar sipariş üzerine ve ön antlaşma yapıldıktan bir yıla ulaşan bir sürede teslim ediliyordu. Karayolları için seçilmiş olan IBM 650, 1959 Yılında IBM Şirketine sipariş edilmiş ve 30 Eylül 1960 da Türkiye’ye gelmişti. Bu bilgisayarın kullanımı konusunda satıcı şirketle Karayolları arasında dünyada ilk kez görülen bir adlaşma yapılmıştı. “Karayolları Bilgisayarı kullandıkça sistemin bakım ve onarım desteği sürdürülecekti” Bu antlaşma uyarınca Karayolları Genel Müdürlüğü IBM 650’yi 1979 Yılına kadar kullandı. IBM 650 Bu gün Karayollarının Eskişehir Yolu üzerinde 35.Km deki Eğitim Merkezinin alt katında sergilenmektedir.

IBM 650, Birinci Kuşak, radyo lambalı, delikli kartlarla bilgi/program alan,. Tambur tipi belleğinde her biri 10 basamaklı 2 bin sözcük depolayabilen, dakikada 78 bin toplama-çıkarma, 5 bin çarpma ve 138 bin mantıksal karar işleme hızında programlanabilir  bilgisayar sistemi yardımcı birimleri ile toplam 7 ton ve 5×5 metre bir odaya sığabilen büyüklükte idi.

Bu ilk Bilgisayarın iki ilginç gereksinmesinden söz edilebilir:  Dönen tambur bellek ve radyo lamba devrelerinin büyük bir ısınma sorunu. Bu sorun   su soğutmalı 80 cm çaplı bir fan sistemi ile giderilmeye çalışılıyordu. İkinci ve en önemli özelliği program, girdi ve çıktının alınıp verildiği  delikli kart girdi/çıktı sistemi kullanması idi.

Yaşı ellinin altında 0lanlar delikli kart teknolojisi görmemiştir. Bu nedenle bu konuda kısa bilgi vereyim:

Delikli Kart: Üzerindeki belirli noktalara açılan (veya açılmayan) delikler sayesinde  bir bakıma kodlanmış veri temsil eden, karton parçaları. Günümüzde bir veri saklama aracı olarak modası geçmiş olmakla birlikte, 19. yüzyıl boyunca dokuma tezgâhlarını denetlemekte ve 20. yüzyılda hesap makinalarında ve bilgisayarlarda kullanıldı. IBM  ürünleri üzerinde  20 yılı aşkın kullanım süreci olan özel bir üretim.

 

Delikli Kart (puch card) , 7 3/8″ x 3 1/4″ boyutlarında, üzerinde 80 kolon ve her kolonda düşey 12 delik konumu bulunan özel kartondan yapılmıştı. Özel bir karton  ortam üzerindeki düşey kolanlara küçük dikdörtgen deliklerle kodlanan sayısal ve alfabetik karakterle (sayılar,  harfler ve diğer simgeler) veri temsil ediyordu. Veriyi kart üzerine kodlanmış deliklerle üretmek için özel “kart delme–punch card” birimleri kullanılmakta idi.

[1] (1960-64,1966-67 Karayolları Genel Müdürlüğü Bilgi İşlem Merkezi :  Programcı-Mühendislik Uygulamaları Program Grup Şefi)

Genellikle 2 yüz tanesi bir arada özel bölümleri lastikle halkalanmış olarak 40x25x10 cm boyutlu kadron kutular içinde taşınıyordu. O günlerin  program/veri taşıma ve iletme aracı olarak kullanılan Delikli Kartın tarihçesi 19. Yüzyıla kadar dayanır. IBM 650 Bilgisayar Sisteminin veri/program alma birimi 533; dakikada 200 kart girişi ve 200 kart çıkışı hızındadır. 20 yıl Muhasebe ve istatistik Delikli Kart makinelerinde kullanılan delikli kartlar  1980’lerden sonra üçüncü kuşak bilgisayarlarla ortadan kalkmıştır.

Türkiye’de delikli kart girdi/çıktısı ile işleyen dış (panel) programlamalı  “Muhasebe ve İstatistik Makineleri”  1922 yılından 1980’li yıllara kadar kullanıla gelmiş ve önceleri yurt dışından getirtilen delikli kartlar, kart kullanan bilgisayarların kullanılmaya başlaması ile İstanbul’da iki gelişimci “ÇAP Delikli Kart Firması” adı ile bir şirket kurarak doksanlı yıllara kadar delikli kart ve yazıcı çıktı kağıdı üretmiştir.

IBM 650 “iki adresli ,iki beşli kodlanmış  onlu (bi-quinary coded decimal) diğer bir deyişle veri ve adresin (komutların) onlu sistemle temsil edildiği bir işleme yapısı taşıyordu. . Ana bellek, dönen magnetik-davul bellek (magnetik drum memory) idi. Dönen davul bellek 1.000- 1400 kelime (word) (işaretli 10 basamak sayı(digit) ya da 5 Alfabe karakteri) temsil edebiliyordu. Dönen belleğe dayalı okuma yazma başlıkları erişim süresi 2.5 milisaniye ve belleğin dönme hızı ise dakikada 12.500 devir hızında idi. İşlem komutunun son adresi, bir sonraki komutun bellek adresini tanımlıyordu. 650 işlem komutu iki basamak işlem kodu, dört basamak veri adresi ve dört basamak bir sonraki komut adresinden oluşuyordu. Temel olarak 44 farklı işlem kodu ve seçime bağlı kimi yardımcı işlem kodu kayan noktalı işlem (floating point), dizin sayacı(idex register) ve Giriş/Çıkış bağlantısı eklenebiliyordu.

Bellek tasarımında Çizelgeye Başvurma (Table Lookup) özelliği 10 basamaklı 48 kelime çizelgesi üzerinde günümüzün veri tabanı(data-base) işlemlerine benzer Çizelge Komutları ile çeşitli işlemleri hızla yürütmeye olanak veriyordu.

Okuma Komutu (Read(RD instruction), bağlı 533 Okuma/yazma Birimi (Reader/ Punch)  birimi ile denetim paneli (wring control panel) desteğinde 80 kolonlu kartları belleğe okuyabilme ve  üzerine çıktı kodlama olanağı veriyordu.

IBM 650 Sistemi program yürütümü ve denetimi  üzerinde “el ile konutlandırılan) çeşitli ışıklı izleme sayaçları ve anahtarları taşıyan  Konsol Birimi (Console Unit).

Üç ana parçadan oluşan 650 Bilgisayar Sisteminin toplam ağırlığı 2.9 Ton ve Konsolun da yer aldığı işlem Biriminin yüksekliği 1.80 metreyi geçiyordu.

Programlanma Özelliği:

IBM 650 Programlamasında ilk yıl Makine Diline en yakın dil olan Assembler (Birleştirici Dil) Dili ile program yazıyorduk .Bir süre sonra IBM 650 için SOAP Programlama Dilini yayımladı. Üst düzey dil ile birleştirici dil arasında bir dildi 1955 de Watson Laboratuarlarında IBM /01 için geliştirilmişti. Kısa bir süre sonra,1962 de 650 için FORTRAN Derleyicisi FORTRANSIT’ kullanmaya başladık. İşler artık kolaylaşmıştı üst düzey dile geçince. 1957 de John Backus tarafından geliştirilen FORTRAN Dilinin bir türevi FORTRANSIT Derleyicisinin 650 uyarlanması 1959 sonraya kalmıştı.FORTRAN Programlamada bir devrim denebilecek bir olgu ve başarım yaratmıştı dene-bilir.  Sayısal komutlardan sözlüksel komutlara geçiş gerçekten bir devrimdi…

Karayolları Genel Müdürlüğü için getirtilen için bakım garantisi ile satın alınan IBM 650 Bilgisayar Sistemi 30 Ekim 1960 da Ankara’ya ayak bastı ve Bakanlıklarda Bayındırlık Bakanlığı Binasının arkasında faaliyette bulunan Karayolları Delikli Kart Makine Şefliği binasında ayrılan salona kuruldu. Kurulumunda 650 Bakımı için yetiştirilen bir Bakım Teknisyeni ile makine ile beraber gelen Amerikalı bir sistem Teknisyeni görev aldılar. Bir hafta içinde kurulum ve deneme testleri tamamlandı ve programcıların kullanımına açıldı.

[2] Bilgisayar Merkezinde Kart Delme makineleri birimi ve bu birimde çoğunlukla el becerisi olan genç kız görevliler çalışmakta idi. Karayolları Bilgi İşlem Merkezinin de 10 kişiye varan bir Kart Delme Birimi ve bu birim, güzel genç kızları barındırdığından olacak “Holywood” olarak anılırdı.

Programlama çalışmalarında ilginç bir yöntem geliştirmiştik. Yol projelerini tasarımında çeşitli veri girişi söz konusu idi. Bu girdiye denetleyip çeşitli hesaplamalarda kullanmak karmaşık bir yapı oluşturuyordu. Bu karmaşık yapıyı çeşitli uygulamalarda ortak yanları ile kullanmak için bir “Algoritma ve ona bağlı bir “Akış Çizimi” geliştirdik. Bu girişim beklide dünyada ilk kez: Algoritma geliştirmek için algoritma yaklaşımını oluşturdu.

İlk Bilgisayarın”  Açılış Çayı:

Karayollarına getirtilip kurulan bilgisayar sisteminin “resmi” tanıtım ve açılış toplantısı 1960 Yılı sonunda, Karayolları Fen Heyetleri Başkanları,  Merkez çalışanları ve Sistem Danışmanı  ABD Washington DC Karayollarından uzman Y.Mühendis  Mr. Paul Yeager  ve IBM Türkiye Genel Müdürü Gündüz Pamuk’un katıldığı bir toplantı ile gerçekleştirildi (3). Bu toplantıya hazırlıklar içinde;  Gündüz bey ile misafirlere nasıl bir gösteri yapalım konusunu düşünürken ; “ Bilgisayarda kart çıktısı ile alınacak  “Sistemi tanıtan” bir bildirinin yazıcı makineden çıkışını izletme fikri uygun bulundu… Yazıcı makinenin daktilo yazımına benzer seslerle yazılan bildiri:

“ Sizleri Hürmetle selamlarım, önce kendimi tanıtayım: Ben IBM 650 Modeli Hesaplama ve Malumatı Değerlendirme Sistemlerinden (Data Processing System) biriyim… Türkiye’ye bu ilk gelişim Bana halk arasında “Elektronik Beyin” diyorlar. Ben şimdilik düşünüp keşfedemezsem bile, bana öğretilenleri çabuk ve yanlışsız yapabilirim. Hem çok çabuk hem de emin. Dakikada 78 bin toplama, 6 bin çarpma, ve 138 bin mantıksal karar yapabilirim… bana şimdilik Yol Hesapları, Makine ve İşletme Hesapları, Yedek Parça Envanter  vb işlemleri öğretiyorlar … işlemleri ne kadar çabuk  ve emin yaptığıma dikkat etmenizi rica ederim. ELEKTRONİK BEYİN “

O günlerde Bilgisayar Mühendisliği eğitimi henüz başlamadığından dünyada ve ülkemizde Bilgisayar Mühendisi yoktu. Bilgisayarın çevresinde uygulamaya konmuş işlerin yürütüm ve işletimini sağlayan “Sistem İşletmenleri”, ve “Uygulama Programcıları”   yer alıyordu. Çözümleme Tasarım ve Program Geliştirme işlemleri programcının görevi içinde sayılıyordu.  Eğitim, satıcı Şirketlerin Uzmanlarınca düzenlenen kurslar aracılığı ile ve kişisel beceri ile gerçekleşiyordu.

Karayollarına bilgisayarın getirilmesinde neden olan iki büyük uygulama konusundan birincisi “Yol ve Köprü Mühendisliği proje ve yapım çalışmalarını desteklemek ve ikincisi Yol Yapım araç  gereçlerini içine alan makine parkının işletim ve yedek parça işlemlerini desteklemek. Bu işlemler yanında mu-hasebe işlemlerinde büyük bir ağırlıkla yer alan “Maaş Bordrosu” hesaplarını desteklemek sayılabilir.  5 Bölgeye dağılmış 40 bin yedek parçanın sarf ve yedekleme işlemleri, beş bölgedeki on binin üstünde çalışanın maaş bordrosu bilgisayara yüklenecek iş yükünün özeti olarak söylenebilir. Her bölge çalı-şanlarının aylık bilgilerini hazırlayarak Merkeze getirilir ve Merkezde bilgiler kartlara işlenir, ana bilgileri ile birleştirilir ve bilgisayarda “Bordro Programı”  aracılığı ile ilişkili Maaş Ödeme Bordrosu bilgisayarda hazırlanır ve ilgili çalışma yerine geri döner ve maaş ödeme işlemi bu bilgilerle gerçekleştirir.

[3)Resim:  Soldan sağa, makinenin solundan sıra ile: ; Cahit Başaran (Muhasebe Uygulamaları Şefi), Mr. Whitton (Yönetici), Kaya Kılan (Mühendislik Uygulamaları Şefi),  Orhan Kanpulat (Bilgisayar Merkezi Müdürü), Şaban Soydan (İşletim Şefi) makinenin sağında Mr. Paul Yeager (Yüksek Mühendis, Merkez Danışmanı), Mr. Aldrich (Mühendis) Saffettin Sile (Karayolları 4. Bölge Müdürü), Feyyaz Taner (Asfalt Fen İşleri Müdür)

İlk Bilgisayarda kimi  ilk Uygulama Örnekleri

İlk uygulamalarda biri Polatlı-Sivrihisar Karayolunun 10 kilometrelik bölümünün Bilgisayar Uygulaması ile tasarlanan uygulama projesinin gerçekleştirilmesi ilk uygulamasıdır. Bu projenin programlarını gerçekleştiren ([4);  Mühendislik Programı Grubu  bilgisayar çıktısı kullanılarak yerinde uygulanan bu projeyi izlemiş ve kimi yeni gereksinmeleri not etmiştir. 1962 Yılının bu ilk bilgisayarla yol projesi tasarımının gerçekleştirilmesindeki olumlu sonuçlar bilgisayar  uygulamasının yararını ispatlamıştır. Standart Yol Geometrisinin uygulanması yanında Bilgisayar uygulamasının en önemlisi el yöntemleri ile 3-4 Ayı bulan proje hesaplamalarının bilgisayarda 1 saatten az bir sürede yapılabilmesi, projeyi en uygun tasarıma ulaştırmak için istenildiği kadar  deneme yapılabilme olanağıdır. El yöntemlerinde buna zaman açısından olanak bulunamamak- tadır Bu sayede yol maliyetinden de  %10 nu aşan ekonomi elde edildiği bir geçektir.

Türkiye’nin ilk bilgisayarının gözle görülür bir ilk uygulaması da Ankara Eskişehir yolunun İnönü Bulvarı üzerindeki Balgat Köprülü Yonca Yaprağı Kavşak projesidir. Bu uygulama Türkiye de ilk kez 650 Bilgisayar projesi olarak geliştirilmiş ve Karayollarınca uygulanmıştır.

İstanbul Boğaz Köprüsünün Trafik “İstatiksel Olurluk Araştırması” çalışmaları ve Taşıt Araçları Plakalarına “Şehir Kodu- Numara- 06 AF 654 ” gibi  plaka numaralarının şehirlere göre listelerinin hazırlanması ve bu listelerden uygulamaya geçilmesi  650 Bilgisayarı üzerindeki ilk uygulamalardandır.

[4)Proje Gurubu: Mr.Paul Year Yönetiminde- Kaya Kılan, Çetin Saatçioğlu, Bilge Onur, Tuncay Tanboğa’dan oluşuyordu

Karayollarının kurduğu ilk Bilgisayar Merkezinin resmi adı: “IBM Merkezi (1960)” olarak saptanmıştı. Biz çalışanların konuda bilinçlenmesi ve eğitimlerini tamamlaması sonrası 1963 Yılında önerimizle merkezin ismi: “Elektronik Hesap Makineleri Müdürlüğü (1963) ” olarak değişmiş ve daha sonra yasa ve kamu örgütlenme değişiklikleri ile:  “Bilgi İşlem Merkezi Müdürlüğü(1976) ”, “Bilgi İşlem Fen Heyeti Müdürlüğü (1982)”, “Bilgi İşlem Şube Müdürlüğü (1984), ve Bilgi Teknolojileri Daire Başkanlığı içinde bir müdürlük (2010) isimlerini almıştır.

Karayolları yol makineleri parkındaki araçların yedek parça gereksinmesini karşılayacak 30. Binin üzerindeki yedek parçanın “Stok Denetimi” işlemlerinin tümü ile, yürütümü yine 650 Bilgisayar Sistemine uyarlanmıştır.

T.C.Karayolları Genel (Umum) Müdürlüğü’ne 1960 Yılında kurulan Türkiye’nin ilk bilgisayarı; bu tek-nolojiyi ülkeye tanıttığı ve kalkınmada yararlı  bir araç olarak kullanılabildiğini gösterdiği gibi, bir çok kuruluşa da öncü ve kaynak olmuş, ve 1961 Mart tarihli Milliyet Gazetesinde Çetin Altan’ın …. Yalnız insanın içine bir şüphe giriyor; “Biz Allah’ın verdiği beyni kullanamazken, Amerika’nın.  verdiğini nasıl kullanacağız bakalım!” fıkrasını, bir avuç “Cumhuriyet” genci haksız çıkarmıştır.

Karayolları Genel Müdürlüğü 1960 Yılı sonunda  kurduğu IBM 650 Sistemini 1978 Yılı sonuna kadar aralıksız 18 Yıl kullanması bu sistem için dünyada ve Türkiye’de bir rekordur. Bu başarıda satıcı Şirket ile yapılan özel adlaşmanın özelliği önem taşır. Söz konusu yıllarda bilgisayarlar bakım adlaşması içinde, belirli bir süre kiralama ya da satın alma yolu ile edinilirdi. Karayolları 650 Bilgisayarını satın alma yöntemi ile edindiği halde, özel olarak, kullandığı sürece bakım garantisi ile edinmiştir. Bu öngörü bildiğimiz kadarı ile dünyada ilktir.

Kaynaklar:

  • Bilişim Tarihimiz, Özkan, Microsoft ,Aralık 2004 , Arkadaş yayınları
  • Türkiye’de Bilgisayarın 25. Yılında İlk Bilgisayara İlişkin Anılar, Kılan, Bilişim Dergisi, sayı 21-22-Eylül-Aralık 1985, Ankara
  • İlk bilgisayar Programlamasını Orhan Pamuğun Babasından Öğrendim. K.Kılan, IT Business Weekly, Sayı 299, Sayfa: 48-49 15-28 Ocak 2007,Ankara
  • Türkiye Kamu Kesimi Bilişim Tarihi (1960-1990),Kılan,Türkiye Bilişim Ansiklopedisi, 2006, Papatya Yayıncılık,İst.
  • Karayolları Internet- web sitesi
  •  Türkiye’nin İlk Bilgisayarı IBM 650 Elektronik Bilgi İşlem Sistemi Yirmi Beş Yaşında, Kılan N.,K., IBM Dergisi  IBM Ltd. Ş. Temmuz-Eylül 1985, Sayfa12-15,  İstanbul

 

Önceki Yazı TESİD’in Yeni Yönetim Kurulu Başkanı, Netaş CEO’su C. Müjdat Altay oldu
Sonraki Yazı TBD'den KVKK Uyum Süreci Yol Haritası ve Uygulama Eğitimi

Benzer Yazılar

Nezih Kuleyin - Ufkun Ötesi 0 Comments
Nezih Kuleyin - Ufkun Ötesi
Kaya KILAN 0 Comments

84. Türk Dil Bayramı Ve Türkçe Bilişim Sözlerini Geliştirme Sorunu

84.Türk Dil Bayramı ve Türkçe Bilişim Sözlerini (1) Geliştirme Sorunu